Vochtretentie: voorkomen, onderzoeken en weten wanneer je naar de arts gaat

Vochtretentie is een van de meest besproken klachten in de sportwereld. Soms is het onschuldig, zoals na een zoute maaltijd of bij het starten met creatine. Soms is het een eerste teken van een probleem met hart, nieren, lever of bloedvaten. De redactie legt uit hoe je het verschil herkent, wat je zelf kunt doen en wanneer een bezoek aan de huisarts verstandig is.

Wat is vochtretentie eigenlijk?

Ongeveer zestig procent van het lichaamsgewicht van een volwassen man bestaat uit water. Dat water bevindt zich binnen de cellen, in de bloedbaan en in de ruimte tussen de cellen. Bij vochtretentie hoopt zich extra vocht op in die tussenruimte. Als dat zichtbaar wordt, spreken artsen van oedeem.

Oedeem ontstaat wanneer het evenwicht tussen de druk in de bloedvaten, de eiwitten in het bloed en de afvoer via het lymfestelsel verstoord raakt. Meer druk in de aderen, minder eiwit in het bloed of lekkere vaatwanden duwen vocht naar buiten. Een haperend lymfesysteem voert het te traag af.

Niet elke gewichtsschommeling is oedeem. Glycogeen, de opgeslagen vorm van koolhydraten in spieren en lever, bindt water. Wie na een koolhydraatarme periode weer normaal eet, kan in een paar dagen een tot twee kilo aankomen zonder dat er iets mis is.

Het onderscheid is belangrijk: water in de spiercellen is functioneel en onschuldig, terwijl vocht dat zich ophoopt in enkels, onderbenen, buik of longen aandacht verdient. Een eenvoudige test is drukken met een duim op de scheenbeenrand. Blijft er een kuiltje staan, dan is er sprake van putjesoedeem.

Veelvoorkomende oorzaken bij sporters

Bij gezonde, actieve mensen zijn de meeste oorzaken van vochtretentie onschuldig en tijdelijk. Zout speelt de hoofdrol: het lichaam houdt water vast om de natriumconcentratie in balans te houden. Een maaltijd met veel bewerkte producten kan de volgende ochtend al zichtbaar zijn op de weegschaal.

Creatine trekt water de spiercel in. Een studie van Powers en collega's vond dat creatinesuppletie het totale lichaamswater verhoogde zonder de verhouding tussen vocht binnen en buiten de cellen te verstoren. Het gaat dus vooral om water in de spier, niet om oedeem.

Hormonen hebben eveneens invloed. Bij vrouwen schommelt de vochtbalans met de menstruatiecyclus, zoals Stachenfeld in een overzicht beschreef. Bij mannen die anabole steroïden gebruiken, is vochtretentie een bekende bijwerking, deels via omzetting naar oestrogeen en deels via directe effecten op de nieren.

Verder kunnen geneesmiddelen een rol spelen. Calciumantagonisten zoals amlodipine veroorzaken vaak enkeloedeem, en ontstekingsremmers (NSAID's) remmen de zoutuitscheiding. Lang zitten of staan, warmte en vliegreizen dragen ook bij. Hieronder een overzicht.

Preventie: wat je zelf kunt doen

Wie gezond is en last heeft van onschuldige vochtretentie, kan met eenvoudige leefstijlmaatregelen veel bereiken. De Gezondheidsraad adviseert volwassenen maximaal 6 gram zout per dag. De gemiddelde Nederlander zit daar ruim boven, vooral door brood, kaas, vleeswaren en kant-en-klaarmaaltijden.

• Beperk zout: lees etiketten en kook vaker met verse ingrediënten.
• Drink voldoende: paradoxaal genoeg kan te weinig drinken het vasthouden van water stimuleren.
• Eet kaliumrijk: groenten, fruit en peulvruchten helpen de natriumbalans.
• Beweeg tussendoor: de kuitspieren werken als pomp voor de aderen.
• Leg de benen hoog na een lange dag staan of na een vlucht.
• Ga zorgvuldig om met supplementen: verwacht bij creatine een kleine gewichtstoename en schrik daar niet van.

Plaspillen of 'waterafdrijvende' kruidenthee om snel droog te staan voor een wedstrijd of fotoshoot zijn geen goed idee. Diuretica kunnen leiden tot uitdroging, kramp en gevaarlijke verstoringen in kalium en natrium. Bovendien staan diuretica op de dopinglijst van het WADA, omdat ze andere middelen kunnen maskeren.

Steunkousen kunnen helpen bij mensen die veel staan of lang reizen. Bij aanhoudende klachten is het echter beter om de oorzaak te laten onderzoeken dan alleen het symptoom te bestrijden.

Hoe een arts vochtretentie onderzoekt

Een huisarts begint met vragen: sinds wanneer, aan één of twee kanten, pijnlijk of niet, welke medicijnen of middelen gebruik je? Eerlijkheid over supplementen en eventueel gebruik van prestatiebevorderende middelen helpt de arts om de juiste conclusie te trekken. De arts heeft een beroepsgeheim.

Bij lichamelijk onderzoek kijkt de arts naar de uitgebreidheid van het oedeem, luistert naar hart en longen, meet de bloeddruk en controleert de buik. Een overzichtsartikel van Trayes en collega's in American Family Physician beschrijft deze stapsgewijze aanpak.

Aanvullend onderzoek hangt af van het beeld. Vaak wordt bloed geprikt voor nierfunctie, leverwaarden, albumine, schildklierfunctie en een hartmarker (NT-proBNP). Urineonderzoek kan eiwitverlies aantonen. Bij verdenking op trombose volgt een D-dimeertest en echografie van het been.

Als het hart in beeld is, kan een ECG of echocardiografie nodig zijn. Ely en collega's benadrukken dat bij beenoedeem zonder duidelijke oorzaak een systematische aanpak voorkomt dat ernstige aandoeningen worden gemist.

Alarmsignalen: wanneer direct hulp zoeken

Sommige vormen van vochtretentie vragen om snelle actie. Een plotseling dik, warm en pijnlijk been, vooral na een vlucht, operatie, blessure of langdurige immobilisatie, kan wijzen op een diepe veneuze trombose. Bel dezelfde dag de huisarts.

Kortademigheid, vooral bij platliggen, 's nachts benauwd wakker worden of pijn op de borst samen met gezwollen benen, kan duiden op hartfalen of een longembolie. Bel dan 112 of de huisartsenpost. De Europese richtlijn voor longembolie onderstreept dat snelle diagnose levens redt.

Snelle gewichtstoename van meerdere kilo's in enkele dagen, minder plassen, donkere of schuimende urine en zwelling rond de ogen kunnen op nierproblemen wijzen. Zwelling van lippen, tong of keel is een acute noodsituatie (angio-oedeem).

Voor gebruikers van anabole steroïden geldt een extra waarschuwing. Het Endocrine Society-overzicht van Pope en collega's beschrijft verhoogde bloeddruk, verdikking van de hartspier en cardiomyopathie als mogelijke gevolgen. Vochtretentie met kortademigheid hoort in die context nooit te worden weggewuifd als 'gewoon water'.

Conclusies van de redactie

Vochtretentie is vaak onschuldig: zout, warmte, hormonen en creatine verklaren veel schommelingen. Met minder zout, voldoende drinken en regelmatig bewegen voorkom je veel klachten.

Tegelijk kan oedeem het eerste signaal zijn van een probleem met hart, nieren, lever of bloedvaten. Eenzijdige zwelling, kortademigheid en snelle gewichtstoename zijn redenen om niet af te wachten.

Gebruik geen plaspillen op eigen houtje en wees eerlijk tegen je arts over middelen en supplementen.

Verder lezen? Bekijk ook onze artikelen over zoutinname bij sporters, over bloeddruk en krachttraining, en over welke bloedwaarden je als sporter periodiek kunt laten controleren.

Literatuurlijst

1. Trayes KP, Studdiford JS, Pickle S, Tully AS. Edema: diagnosis and management. Am Fam Physician. 2013;88(2):102–110.
2. Ely JW, Osheroff JA, Chambliss ML, Ebell MH. Approach to leg edema of unclear etiology. J Am Board Fam Med. 2006;19(2):148–160.
3. Powers ME, Arnold BL, Weltman AL, et al. Creatine supplementation increases total body water without altering fluid distribution. J Athl Train. 2003;38(1):44–50.
4. Stachenfeld NS. Sex hormone effects on body fluid regulation. Exerc Sport Sci Rev. 2008;36(3):152–159.
5. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
6. Konstantinides SV, Meyer G, Becattini C, et al. 2019 ESC Guidelines for the diagnosis and management of acute pulmonary embolism. Eur Heart J. 2020;41(4):543–603.