Sportvoeding bij nierziekte: wat kan wel en wat niet?

Bewegen is goed voor mensen met een nieraandoening, maar de sportvoeding die in elke sportschool rondgaat, is lang niet altijd geschikt. Eiwitpoeders, creatine, sportdranken en pre-workouts vragen bij verminderde nierfunctie om een andere afweging dan bij gezonde sporters. De redactie zet uiteen wat de richtlijnen zeggen en waar de grenzen liggen.

Nieren, sport en voeding: de basis

De nieren filteren dagelijks zo'n 180 liter bloed. Ze verwijderen afvalstoffen zoals ureum en creatinine, regelen de balans van water, zout, kalium en fosfaat, en spelen een rol bij bloeddruk en de aanmaak van rode bloedcellen. Bij chronische nierschade (CNS) nemen die functies geleidelijk af.

In Nederland heeft naar schatting ongeveer een op de tien volwassenen enige mate van nierschade, vaak zonder het te weten. Hoge bloeddruk en diabetes zijn de belangrijkste oorzaken. De nierfunctie wordt uitgedrukt als eGFR, berekend uit de creatininewaarde in het bloed, en ingedeeld in stadia volgens de internationale KDIGO-richtlijn.

Lichaamsbeweging wordt bij CNS juist aangeraden. Het helpt bij bloeddrukregulatie, bloedsuikercontrole, behoud van spiermassa en algemeen welzijn. Spierverlies is bij gevorderde nierziekte een groot probleem en training is een van de weinige effectieve middelen ertegen.

De uitdaging zit in de voeding. Wat bij gezonde sporters nuttig is, zoals veel eiwit of extra creatine, kan bij verminderde nierfunctie de belasting verhogen of laboratoriumwaarden vertroebelen. Elke stap verdient daarom overleg met de nefroloog en een diëtist.

Eiwit: hoeveel is verstandig?

Bij gezonde mensen veroorzaakt een hoge eiwitinname geen aantoonbare nierschade. Een meta-analyse van Devries en collega's (2018) vond geen verschil in nierfunctieverandering tussen hoge en normale eiwitinname bij gezonde volwassenen. Een eenjarige studie van Antonio en collega's bij krachtsporters liet vergelijkbare resultaten zien.

Bij bestaande nierschade is dat beeld anders. Eiwit verhoogt de filtratiedruk in de nieren, en bij beschadigde nieren kan die extra belasting de achteruitgang versnellen. Richtlijnen adviseren daarom bij CNS zonder dialyse een gematigde eiwitinname.

De KDOQI-richtlijn uit 2020 noemt voor stabiele patiënten met CNS stadium 3 tot 5 zonder diabetes een eiwitarm dieet onder strikte begeleiding. De KDIGO-richtlijn adviseert in het algemeen om bij CNS niet meer dan circa 0,8 gram per kilogram per dag te gebruiken. Bij dialyse ligt het advies juist hoger, omdat dialyse eiwit en aminozuren uit het lichaam verwijdert.

Een standaard eiwitshake van 25 tot 30 gram eiwit kan bij iemand met CNS al een groot deel van het daglimiet opslokken. Eiwitpoeder is dus niet per definitie verboden, maar het moet passen binnen een berekend dagtotaal, en dat is maatwerk.

Creatine, kalium en fosfaat

Creatine is bij gezonde mensen een van de best onderzochte en veiligste supplementen, zoals het positiestandpunt van de International Society of Sports Nutrition beschrijft. Bij nierziekte ligt het ingewikkelder. Grote studies bij mensen met CNS ontbreken, en fabrikanten en artsen raden gebruik meestal af.

Er is ook een praktisch probleem: creatine wordt in het lichaam omgezet in creatinine, precies de stof waarmee de nierfunctie wordt geschat. Suppletie kan de creatininewaarde verhogen en zo een slechtere nierfunctie suggereren, wat de follow-up bemoeilijkt.

Kalium en fosfaat zijn twee mineralen die de zieke nier minder goed uitscheidt. Te veel kalium kan hartritmestoornissen veroorzaken; te veel fosfaat tast op termijn botten en bloedvaten aan. Veel sportdranken, herstelshakes en 'electrolyte'-tabletten bevatten flink wat kalium, en sommige eiwitproducten zijn verrijkt met fosfaatverbindingen.

Supplementen die extra voorzichtigheid vragen

Naast eiwit en creatine zijn er nog meer producten die bij nierziekte problemen kunnen geven. Het gaat vaak om middelen die bij gezonde mensen weinig risico dragen, maar die via de nieren worden uitgescheiden of de bloeddruk beïnvloeden.

• Hoog gedoseerde vitamine C: wordt deels omgezet in oxalaat, wat bij verminderde nierfunctie kan neerslaan.
• Magnesium- en kaliumsupplementen: risico op stapeling in het bloed.
• Pijnstillers uit de NSAID-groep, zoals ibuprofen en diclofenac, die sporters soms preventief nemen: schadelijk voor de nierdoorbloeding.
• Kruidenpreparaten: sommige bevatten nefrotoxische stoffen of zijn verontreinigd.
• Anabole steroïden en andere dopingmiddelen: in de literatuur in verband gebracht met nierschade en hoge bloeddruk.

Voor een sporter met nierschade is het verstandig om ieder nieuw product eerst te bespreken. Ook ogenschijnlijk 'natuurlijke' producten kunnen een flinke impact hebben op de laboratoriumwaarden.

Een veelgemaakte fout is te weinig drinken uit angst voor vochtophoping, of juist te veel. De juiste hoeveelheid vocht hangt af van het stadium van de nierziekte, de urineproductie en eventuele dialyse en wordt individueel vastgesteld.

Praktische aanpak met je zorgteam

Het overzicht van Kalantar-Zadeh en Fouque in The New England Journal of Medicine benadrukt dat voeding bij CNS een van de belangrijkste instrumenten is om de achteruitgang te vertragen. Dat werkt het best met een gespecialiseerde diëtist, die eiwit, zout, kalium, fosfaat en energie in samenhang bekijkt.

Voor een sporter betekent dat concreet: bespreek je trainingsdoelen, laat je energiebehoefte berekenen en vraag hoeveel eiwit er per dag past. Kies vervolgens vooral voor gewone voeding en gebruik eventueel een eiwitpoeder zonder toegevoegde mineralen als handige aanvulling.

Laat de bloedwaarden op vaste momenten controleren en meld veranderingen in je trainingsvolume of supplementgebruik, zodat uitslagen goed kunnen worden geïnterpreteerd.

Krachttraining met gematigde intensiteit, wandelen, fietsen en zwemmen zijn bij de meeste stadia goed mogelijk. Bij dialyse en na een niertransplantatie gelden aanvullende afspraken, bijvoorbeeld over de bescherming van een shunt of transplantaatnier bij contactsporten.

Conclusies van de redactie

Gezonde nieren verdragen een eiwitrijk sportdieet goed, maar bij chronische nierschade verandert de rekensom. Eiwit, kalium, fosfaat en creatine verdienen dan een zorgvuldige afweging.

Sporten blijft bij nierziekte waardevol. Het gaat er niet om alles te verbieden, maar om sportvoeding te laten passen binnen een persoonlijk plan.

Wie twijfelt aan de eigen nierfunctie, kan bij de huisarts eenvoudig een eGFR en urineonderzoek laten doen.

Lees ook onze stukken over creatine en creatininewaarden, over de veiligheid van een eiwitrijk dieet voor gezonde sporters en over pijnstillers in de sport.

Literatuurlijst

1. Kalantar-Zadeh K, Fouque D. Nutritional management of chronic kidney disease. N Engl J Med. 2017;377(18):1765–1776.
2. Ikizler TA, Burrowes JD, Byham-Gray LD, et al. KDOQI clinical practice guideline for nutrition in CKD: 2020 update. Am J Kidney Dis. 2020;76(3 Suppl 1):S1–S107.
3. Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD Work Group. KDIGO 2024 clinical practice guideline for the evaluation and management of chronic kidney disease. Kidney Int. 2024;105(4S):S117–S314.
4. Devries MC, Sithamparapillai A, Brimble KS, et al. Changes in kidney function do not differ between healthy adults consuming higher- compared with lower- or normal-protein diets: a systematic review and meta-analysis. J Nutr. 2018;148(11):1760–1775.
5. Antonio J, Ellerbroek A, Silver T, et al. A high protein diet has no harmful effects: a one-year crossover study in resistance-trained males. J Nutr Metab. 2016;2016:9104792.
6. Kreider RB, Kalman DS, Antonio J, et al. International Society of Sports Nutrition position stand: safety and efficacy of creatine supplementation in exercise, sport, and medicine. J Int Soc Sports Nutr. 2017;14:18.