De geschiedenis van zink: hoe een spoorelement een populair supplement werd
Zink staat in bijna elke multivitamine, in verkoudheidszuigtabletten en in de bekende ZMA-formules voor sporters. Toch werd het pas in de tweede helft van de twintigste eeuw erkend als essentieel voor de mens. De redactie volgt het spoor van zink: van plantenonderzoek in de negentiende eeuw tot de supplementenrekken van nu.
Van schimmels tot ratten
Zink is als metaal al eeuwenlang bekend en werd gebruikt in messing en later voor het galvaniseren van ijzer. Dat het ook een rol speelt in levende organismen, ontdekte de Franse onderzoeker Jules Raulin in 1869. Hij zag dat de schimmel Aspergillus niger niet goed kon groeien zonder zink in de voedingsbodem.
In de decennia daarna bleek zink ook nodig voor planten. Landbouwkundigen ontdekten dat bepaalde gewassen op zinkarme bodems slecht groeiden, en zinkbemesting werd een gangbare praktijk in de akkerbouw.
In 1934 toonden onderzoekers aan dat ratten zonder zink in hun voer achterbleven in groei. Daarmee was het essentiële karakter bij zoogdieren vastgesteld. Later volgden vergelijkbare bevindingen bij varkens, waar zinktekort een huidaandoening veroorzaakte.
Voor de mens leek het destijds niet relevant. Zink komt immers in veel voedingsmiddelen voor, en men ging ervan uit dat een tekort bij een normaal dieet niet kon optreden. Die aanname zou in de jaren zestig sneuvelen.
Prasad en de ontdekking van zinktekort bij mensen
De doorbraak kwam van Ananda Prasad, een jonge arts die in 1958 in Iran werkte. Hij zag jonge mannen met een opvallend beeld: ze waren veel te klein voor hun leeftijd, hadden bloedarmoede, een vergrote lever en milt en een uitgebleven puberteit. Velen aten aarde, een gedrag dat geofagie heet.
In 1961 beschreef Prasad met collega's dit syndroom in The American Journal of Medicine. Hij vermoedde dat een tekort aan zink de groeiachterstand en het hypogonadisme verklaarde, mede doordat het dieet rijk was aan fytaat uit ongezuurd brood, dat zink in de darm bindt.
In vervolgonderzoek in Egypte liet Prasad zien dat zinksuppletie bij vergelijkbare jongens leidde tot een inhaalgroei en het op gang komen van de puberteit. Daarmee was zinktekort bij mensen bewezen. In een terugblik uit 2013 beschreef hij hoe sceptisch de wetenschappelijke wereld aanvankelijk reageerde.
In de decennia daarna werden steeds meer functies van zink ontdekt. Het is onderdeel van honderden enzymen en van 'zinkvingers' in eiwitten die genen aan- en uitzetten. Het speelt een rol in de afweer, wondgenezing, smaak en vruchtbaarheid.
De verkoudheidshype
In 1984 publiceerden Eby en collega's een studie waarin zinkgluconaat-zuigtabletten de duur van verkoudheid bekortten. Het verhaal ging dat het idee ontstond toen een kind met leukemie een zinktablet in de mond liet oplossen en haar verkoudheid snel verdween.
De publicatie leidde tot een golf aan zinkproducten voor verkoudheid en een stroom aan vervolgonderzoek, met sterk wisselende uitkomsten. Een verklaring bleek te liggen in de formulering: veel zuigtabletten gaven nauwelijks vrij zink af door toegevoegde smaakstoffen of bindmiddelen.
Meta-analyses van Hemilä suggereren dat zuigtabletten met voldoende vrij zink, gestart binnen een dag na de eerste klachten, de duur van verkoudheid kunnen verkorten. Andere reviews zijn voorzichtiger. Zinkneussprays werden in de VS uit de handel genomen na meldingen van blijvend reukverlies.
Het verkoudheidsverhaal heeft wel bijgedragen aan het imago van zink als 'weerstandsmineraal'. In de EU is een gezondheidsclaim toegestaan dat zink bijdraagt aan de normale werking van het immuunsysteem, wat dat imago verder versterkt.
ZMA en de sportwereld
Rond de eeuwwisseling verscheen ZMA op de markt: een combinatie van zinkmonomethionine-aspartaat, magnesiumaspartaat en vitamine B6. Het product werd gepromoot met een studie van Brilla en Conte uit 2000 bij American footballspelers, waarin de ZMA-groep een stijging van testosteron en kracht liet zien.
Die studie werd veelvuldig aangehaald in marketing, maar kreeg ook kritiek: een van de auteurs was verbonden aan het bedrijf achter de formule. Latere onafhankelijke studies konden de resultaten niet bevestigen.
Koehler en collega's van het Duitse Sporthochschule Köln vonden in 2009 bij gezonde, goed gevoede mannen geen stijging van testosteron na een hoge dosis zinksupplement. Het idee van zink als 'testosteronbooster' geldt dus vooral bij een bestaand tekort.
Wat weten we nu over zink en sport?
Sporters verliezen wat zink via zweet, en duursporters met een energiebeperkt of plantaardig dieet hebben een grotere kans op een lage inname. Een echt tekort is in Nederland echter niet gebruikelijk.
| Periode | Gebeurtenis | Betekenis |
|---|---|---|
| 1869 | Raulin: zink nodig voor schimmelgroei | Eerste biologische functie |
| 1934 | Groeiachterstand bij zinkarme ratten | Essentieel voor zoogdieren |
| 1961 | Prasad beschrijft syndroom in Iran | Begin van zinktekort bij mensen |
| 1984 | Zuigtabletten bij verkoudheid | Populair als 'weerstandsmineraal' |
| 2000 | ZMA-studie bij footballspelers | Intrede in de sportwereld |
Goede bronnen zijn vlees, schaaldieren, kaas, volkoren granen, peulvruchten, noten en zaden. Bij een plantaardig dieet helpt weken, kiemen of fermenteren om het fytaatgehalte te verlagen en de opname te verbeteren.
- Suppletie bij tekort kan zinvol zijn en verbetert dan ook de hormoonhuishouding.
- Suppletie zonder tekort heeft geen aangetoond effect op testosteron of kracht.
- Langdurig hoge doses boven de bovengrens kunnen leiden tot kopertekort, met bloedarmoede en zenuwschade, zoals Fosmire beschreef.
- Inname op een lege maag geeft bij sommigen misselijkheid.
Wie zink als supplement gebruikt, kiest bij voorkeur een product dat binnen de bovengrens blijft, rekening houdend met zink uit multivitaminen en verrijkte producten.
Conclusies van de redactie
De geschiedenis van zink laat zien hoe een stof van een curiositeit in het plantenlaboratorium uitgroeide tot een erkend essentieel voedingsmiddel, dankzij het werk van onder meer Ananda Prasad.
De populariteit als supplement is deels gebouwd op solide wetenschap en deels op marketing. Bij een tekort is zink waardevol; bij een goede voedingsstatus levert extra zink weinig op.
Meer is niet beter: blijf onder de bovengrens van 25 milligram per dag uit supplementen en voeding samen.
Lees ook onze artikelen over magnesium voor sporters, over de effectiviteit van ZMA en over micronutriënten bij een plantaardig sportdieet.
Literatuurlijst
- Prasad AS, Halsted JA, Nadimi M. Syndrome of iron deficiency anemia, hepatosplenomegaly, hypogonadism, dwarfism and geophagia. Am J Med. 1961;31:532–546.
- Prasad AS. Discovery of human zinc deficiency: its impact on human health and disease. Adv Nutr. 2013;4(2):176–190.
- Eby GA, Davis DR, Halcomb WW. Reduction in duration of common colds by zinc gluconate lozenges in a double-blind study. Antimicrob Agents Chemother. 1984;25(1):20–24.
- Hemilä H. Zinc lozenges and the common cold: a meta-analysis comparing zinc acetate and zinc gluconate, and the role of zinc dose. JRSM Open. 2017;8(5):2054270417694291.
- Brilla LR, Conte V. Effects of a novel zinc-magnesium formulation on hormones and strength. J Exerc Physiol Online. 2000;3(4):26–36.
- Koehler K, Parr MK, Geyer H, Mester J, Schänzer W. Serum testosterone and urinary excretion of steroid hormone metabolites after administration of a high-dose zinc supplement. Eur J Clin Nutr. 2009;63(1):65–70.
- Fosmire GJ. Zinc toxicity. Am J Clin Nutr. 1990;51(2):225–227.
